जळगाव समाचार विशेष | २६ नोव्हेंबर २०२५
भारतीय संविधानाचा प्रवास हा केवळ एका देशाचा कायदेशीर दस्तऐवज तयार करण्याचा विषय नव्हता, तर तो संपूर्ण सभ्यतेच्या उत्क्रांतीतील एक ऐतिहासिक टप्पा होता. ब्रिटिशांच्या दीर्घकालीन सत्तेनंतर मिळालेल्या स्वातंत्र्यानंतर देशासमोर सर्वात मोठे आव्हान होते ते म्हणजे विविध धर्म, भाषा, जाती, पंथ आणि परंपरा असलेल्या या विशाल उपखंडाला एकत्र ठेवत भविष्याचा मार्ग दाखवणे. देशाला “कायदेबद्ध स्वातंत्र्य” देण्यासाठी एक सक्षम, सुटसुटीत, सर्वसमावेशक आणि परिवर्तनक्षम संविधानाची गरज होती. १९४६ मध्ये संविधान सभेची स्थापना झाली आणि या सभेने लोकशाहीच्या कल्पनेवर आधारित, मानवतावादी मूल्यांना अग्रस्थान देणारा आणि समाजातील दुर्बल घटकांना न्याय मिळवून देणारा पाया रचण्यास सुरुवात केली. जगातील अनेक देशांची संविधानं अभ्यासून, त्यांच्या गुण–दोषांचे विश्लेषण करून भारतासाठी स्वतंत्र, मौलिक आणि बहुआयामी संविधान तयार करण्याचे काम सुरू झाले.
या संपूर्ण प्रक्रियेत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची भूमिका सर्वात निर्णायक ठरली. ते संविधान सभेचे कायदेमंत्री आणि मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून निवडले गेले. त्यांच्या विद्वत्तेची धार, कायद्यांचे खोल ज्ञान, सामाजिक वास्तवाचा अचूक अभ्यास आणि लोकशाहीवरील निष्ठा यामुळे त्यांनी संविधानाला एक विशिष्ट दिशा दिली. बाबासाहेबांना भारतातील सामाजिक विषमता, जातीव्यवस्था, अन्याय आणि ऐतिहासिक शोषणाची जाणीव होती; म्हणूनच त्यांनी संविधानात सामाजिक न्यायाची मुळे घट्ट रोवली. समानता, समता, स्वातंत्र्य, बंधुता या मूलभूत मुल्यांचा त्यांनी केलेला आग्रह हा भारताच्या आधुनिकतेचा कणा बनला. कायद्याच्या दृष्टीने सर्वांना समान स्थान, मागासवर्गीयांसाठी आरक्षणासारख्या सकारात्मक कृती, महिलांना समानाधिकार, धार्मिक स्वातंत्र्य आणि मानवी हक्कांचे संरक्षण अशी अनेक दूरदर्शी मांडणी त्यांनी केली; जी आजही भारतीय लोकशाहीचे प्राणशक्ती म्हणून काम करत आहे.
संविधान तयार करण्यासाठी एकूण २ वर्षे ११ महिने १८ दिवस इतका कालावधी लागला. या काळात ११ सत्रे, १६६ दिवसांची चर्चा, हजारो प्रस्ताव, शेकडो सुधारणा आणि सखोल चर्चेच्या माध्यमातून अंतिम मसुदा आकाराला आला. २६ नोव्हेंबर १९४९ हा दिवस भारतीय इतिहासातील सर्वात प्रतिष्ठेचा ठरला, कारण याच दिवशी संविधान सभेने भारतीय संविधान स्वीकारले. जरी संविधान प्रत्यक्ष २६ जानेवारी १९५० पासून लागू झाले, तरी २६ नोव्हेंबर हा संविधान स्वीकृतीचा दिवस असल्याने तो अधिक महत्त्वाचा मानला जातो. राष्ट्राच्या सामूहिक बांधणीचा, स्वाभिमानाचा आणि लोकशाही ध्येयांचा पाया ज्या दिवशी घातला गेला तो दिवस भारतीयांना नेहमीच प्रेरणादायी राहिला आहे.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची दूरदृष्टी कालाप्रमाणे अधिकाधिक सत्य ठरत गेली. त्यांनी चेतावणी दिली होती की “राजकीय समानता मिळाली तरी आर्थिक आणि सामाजिक समानता मिळाली नाही, तर लोकशाहीचे खरे उद्दिष्ट पूर्ण होणार नाही.” आजही सामाजिक न्याय, जातीय भेदभाव, आर्थिक विषमता आणि मूलभूत हक्कांची लढाई सुरू असताना त्यांच्या या विचारांचा प्रत्यय दररोज येतो. त्यांनी मांडलेली “संवैधानिक मार्गाने संघर्ष” करण्याची भूमिका ही भारतीय लोकशाहीतील आंदोलनांची प्राणशक्ती ठरली. त्यांच्या मते संविधान हे स्थिर नसून बदलत्या काळानुसार सुधारले जाणारे जिवंत दस्तऐवज आहे. त्यामुळेच आज शेकडो दुरुस्त्यांनंतरही भारतीय संविधान अधिक मजबूत आणि प्रभावी झाले आहे.
२०१५ मध्ये भारत सरकारने २६ नोव्हेंबर हा दिवस अधिकृतपणे संविधान दिन म्हणून घोषित केला. उद्दिष्ट होते की नागरिकांनी संविधानाची ओळख केवळ एक दस्तऐवज म्हणून न ठेवता, स्वतंत्र भारताची आत्मा म्हणून जपावी. संविधानातील मूलभूत अधिकार, कर्तव्ये, राज्यघटनेची तत्वे आणि न्याय–स्वातंत्र्य–समता–बंधुता या मूल्यांची जाणीव समाजाच्या प्रत्येक घटकाला व्हावी, प्रत्येक पिढीला न्यायाच्या दिशेने वाटचाल करण्याची प्रेरणा मिळावी आणि भारताच्या प्रगतीचा मार्ग लोकशाहीवर आधारित राहावा हे या दिनाच्या साजरे करण्यामागील मुख्य कारण आहे. बाबासाहेबांचे कार्य, त्यांच्या विचारांची आजची उपयुक्तता आणि संविधानाने दिलेल्या हक्कांचे महत्त्व या दिवशी अधिक अधोरेखित केले जाते.
भारतीय संविधान हा केवळ कायद्यांचा संग्रह नाही, तो भारतीय समाजाची आशा, आकांक्षा, स्वप्ने आणि संघर्षांचा दस्तऐवज आहे. देशातील विविधतेला एकत्र आणत विकासाची दिशा देणारा, प्रत्येक नागरिकाला सन्मान आणि हक्क देणारा, तसेच जबाबदाऱ्या ओळख करून देणारा असा हा जगातील सर्वात मोठा आणि प्रभावी संविधान आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी रचलेला हा लोकशाहीचा दीप आजही असंख्यांना समानता, स्वातंत्र्य, न्याय आणि मानवी मूल्यांचे मार्गदर्शन करत तेजोमयतेने प्रज्वलित आहे. संविधान दिन हा आपण मिळवलेल्या या लोकशाहीची आठवण, तिचे जतन आणि प्रगतीसाठी समर्पण व्यक्त करण्याचा दिवस आहे—एक असा दिवस, जो प्रत्येक भारतीयाला अस्मितेने, अभिमानाने आणि कृतज्ञतेने भरून टाकतो.
आकाश बाविस्कर
मुख्य संपादक, संचालक जळगाव समाचार
9673303057
